Verification: 7f0a85e388d4ad33
11824

Çatı Hakkında Bilmek İstediğiniz Herşey !

ÇATI VE SİSTEMLERİ 

TANIM
 
Binayı yukarıdan gelen yağmur, kar, rüzgâr ve güneş ışınlarına karşı koruyan, binaların en önemli yapı unsurlarından birisidir.
 
Çatı yapımında, en çok ahşap kullanılmaktadır. Ancak büyük açıklıklı iş yeri, garaj, fabrika, yeni bina vb. yapılarda, dayanımlarının yüksek olması nedeniyle betonarme ya da çelik çatılar tercih edilir.
 
Çatıların kar ve rüzgâr yüklerini emniyetle taşıyabilmeleri, yağmur ve kar sularını da bina içerisine almadan, en çabuk ve düzenli biçimde yağmur oluk ve borularına akıtarak, binadan uzaklaştırmaları gerekir. Ayrıca çatılara uygun eğim, şekil ve boyut verilerek, estetik görünümleri de sağlanmalıdır.
 
 Çatıları; çatı eğimi, çatı şekilleri, plana çatı düzenlemesi, yapıldıkları gerece göre çatı türleri adı altında dört guruba ayırıyoruz.
 
1-ÇATI EĞİMİ
 
        Üzeri kullanılmayacak çatılar, eğimli olarak yapılır. Bu eğim iklime, örtü gerecinin cinsine ve çatı arasından yararlanma durumlarına göre tespit edilmekle birlikte; imarlı bölgelerde, İmar Yönetmeliklerinde belirtilen ölçüde alınır. Örneğin Ankara Büyükşehir Belediyesi İmar Yönetmeliğine göre çatı eğimi %40’dan fazla olamaz. ( bu oran İstanbul’da şu an ortalama % 33’tür. ) Bu eğim, binanın cephesinden hesaplanır. Saçaklar hesaba katılamaz. Kapalı çıkma bulanan ve bu çıkma, bina yüksekliğince devam eden kısımlarda da çatı eğimi çıkma ucundan hesaplanır. Ancak çatı, alınan eğimle bulunan mahyanın, saçak ucuyla birleştirilmesiyle oluşturulur.
 
Çatılar eğimlerinegöre üçe ayrılır:
 
 1.1-Düz Çatılar:Eğim açısı, 5 dereceye kadar olan Çatılardır.
 
1.2-Orta Eğimli Çatılar:Eğim açısı 5 derece ile 40 derece arasında olan çatılardır.
 
1.3-Dik Çatılar:Eğim açısı, 40 dereceden fazla olan çatılardır. (şekil 304 c).
 
Çatı eğimleri üç şekilde, ifade edilebilir:
 
         1)Açı cinsinden,
 
         2)Oran cinsinden,
 
         3) Yüzde (%) cinsinden,
 
Çatı Eğiminin (Açı) Cinsinden İfade Edilmesi:
Çatı eğimi, eğimli yüzeyin yatayla yaptığı açı olup, istenilen açı derecesinde ve açıölçerle ölçülerek alınır. (Çatı eğimi =33 derece gibi).
Çatı Eğiminin (Oran) Cinsinden İfade Edilmesi:
Çatı eğimi, bir dik üçgendeki dik kenarlar bağıntısına göre, (oran) cinsinden ifade edilir (şekil 305). Buna göre;
 
 Dikey dik kenar
 
                                 Çatı Eğimi =-----------------------  olmaktadır.
 
 Yatay dik kenar        
 
Örneğimizde çatı eğimi, 1/3 olarak alınmıştır. Yani;
 
a            1
 
                                 Çatı Eğimi=------=-------  olur.
 
                                                    b         3 
 
Çatı Eğiminin Yüzde (%) Cinsinden İfade Edilmesi:
Çatı eğimi, yine bir dik üçgende “dik kenarlar bağlantısına” uygun şekilde ve (%) cinsinden ifade edilir. (şekil 306). Buradaki dik üçgenin (b)kenarı, 100 birim (veya 100 cm) alındığında, (a) kenarı da 3 birim (veya 30 cm) alınırsa,
 
 
 
                                                    30
 
                                 Çatı Eğimi=----------   yani;
 
                                                    100
 
 
 
                                 Çatı Eğimi =%30 olur.
 
Aşağıda, çatıda kullanılacak örtü gereçlerine göre uygulanabilecek yaklaşık çatı eğimleri (oran cinsinden) verilmiştir.
 
Çatı Örtüsü Türü…………………………………………Eğim (Oran)
Makine kiremitli (Marsilya tipi kiremit) çatı….       :1/2 – 1/1
Oluklu kiremitli çatı………………………………………..      :1/2,5
Sade karton çatı……………………………………………..     :1/6
Çift karton çatı………………………………………………..    :1/12- 1/5
Tahta örtülü çatı…………………………………………..…     :1/1
Çinko çatı………………………………………………….......    :1/7,5-1/5
Düz sac çatı…………………………………………………….     :1-3-1/5
Kurşun çatı……………………………………………………..     :1/1,75
Bakır ve cam çatı……………………………………………     :1/1-1/3,5
 
 
2-ÇATI ŞEKİLLERİ
 
Çatılar genellikle aşağıdaki şekillerde yapılır:
 
         2.1- Sundurma çatı,
 
         2.2- Beşik çatı,
 
         2.3- Kırma çatı,
 
         2.4- Mansard çatı,
 
         2.5- Kule çatı,
 
         2.6- Fenerli çatı,
 
         2.7-Set çatı,
 
         2.8-Kombine çatı,
 
       
2.1-SUNDURMA ÇATI
 
      Tek yüzeyli çatıda denilen sundurma çatının, yapımı kolay ve maliyeti azdır. Çamaşırlık, garaj, kömürlük, bahçıvan odası gibi açıklığı az olan yerlerde uygulanır. Müstakil binalarda, ayrık olarak uygulandığı gibi başka bir binanın duvarına dayalı şekilde de yapılabilmektedir.
 
2.2-BEŞİK ÇATI

     Çift yüzeyli çatı da denilen beşik çatının akıntısı, iki yönlüdür. İki yüzey birbirine, bir mahya ile bağlanmıştır. Binanın ön ve arka duvarlarının oluşturduğu üçgen yüzeyler, kalkan duvarlarıyla kapatılır. Çatı eğiminin fazla alınması durumunda, çatı arasından da yararlanma imkanı doğar. Genellikle dikdörtgen planlı iş yeri, ahır, garaj vb. yerlerde uygulanır.
 
2.3- KIRMA ÇATI
 
      Kırma çatıya çok yüzeyli çatı  da denilmektedir. Yüzeylerinin, dört yöne de eşit değerde eğimleri vardır. Tüm saçaklar, yatay ve genellikle aynı düzlem üzerindedir. Yüzeyler birbirine düz, eğik, düşük, ve dere mahyalarla bağlanır.

2.4-MANSARD ÇATI
 
      Beşik ya da kırma çatının iki ayrı eğimde uygulanmasıdır. Çatı arasını, konut veya depo olarak kullanmak amacıyla yapılır. Şekil 310 a ve b7de görüldüğü gibi, iki şekilde uygulanır.
 
2.5- KULE

      Küçük boyutlu plan üzerine ve genellikle kare, çokgen ya da daire şekilli olarak uygulanır. Çatı yüzeyleri ve eğik mahyaları, tepede bir noktada birleşir. (Şekil 311).
 
2.6-FENERLİ ÇATI
 
      Beşik ve sundurma çatıların birlikte uygulanmasıyla oluşturulur (Şekil 312)
 
2.7- SET ÇATI
 
            Beşik çatıların, yan yana dizilmeleriyle oluşur. Ancak yüzeyler, daha çok güneş ışığı alabilmek için, birbirleriyle 90 derece'lik açı yapar. Güneş ışığının en çok etkilediği yüzeylere, geniş pencereler konur (Şekil 313).  
 
2.8 KOMBİNE ÇATI
 
Sundurma çatı yüzeylerin, kademeli olarak uygulanmasıyla oluşturulur. (Şekil 314).
 
         Fenerli, şet ve kombine çatılar genellikle fabrika, iş yeri, sera, ahır, vb. yerlerde, çatıyı fazla yükseltmemek ve daha çok güneş ışığı alabilmek amacıyla uygulanırlar.
 
 
3- PLANA ÇATI DÜZENLEMESİ
 
 
 
         Dikdörtgen planlarda çatılar, genellikle beşik ya da kırma çatı  olarak yapılır. Planın, birden fazla kare ve dikdörtgenlerden oluşmasıyla, birleşik kırma çatı yapma zorunluluğu doğar. Bu nedenle mahyaların, plan üzerinde çizilerek belirtilmesi yani, plana çatı düzenlemesi gerekir. Bu iki yöntemle yapılabilir:
 
 
 
         3.1- Plana dikdörtgenlere bölerek,
 
         3.2- Saçaklara paraleller çizerek.
 
 
 
3.1- Planı Dikdörtgenlere Bölerek, Plana Çatı Düzenlemesi:
 
        
 
         Plana önce, en geniş alandan başlanarak, dikdörtgenlere bölünür. Sonra, yine en geniş alandan başlanıp, saçak köşelerinden açı ortaylar alınarak eğik, düşük ve dere; bunların birleşim noktalarına birleştirerek de düz mahyalar çizilir. (Şekil 315 a, b, c).       
 
 
 
3.2- Saçaklara Paraleller Çizerek, Plana Çatı Düzenlemesi:
 
 
 
         Eşit aralıklarla ve plan dolduruluncaya kadar, saçaklara paraleller çizilir. Paralellerin köşe yaptığı noktalar birleştirildiğinde; eğik, düşük ve dere mahyalar oluşur. En içteki düz çizgiler ise, düz mahyaları meydana getirir. (Şekil 316 a,b,c).    
 
 
 
4- YAPILDIKLARI GERECE GÖRE ÇATI TÜRLERİ
 
            Çatılar, yapıldıkları gerece göre üçe ayrılır:
 
         4.1- Ahşap Çatılar,
 
         4.2 Çelik Çatılar,
 
         4.3-Betonarme çatılar.
 
4.1- AHŞAP ÇATILAR
 
Ahşap çatılar, çatı elemanlarının birbirine geçme, çivi ve blonlarla bağlanmasıyla oluşur. Bu elemanları şöyle sıralayabiliriz:
 
Çatıyı Oluşturan Elemanlar:
 
1) Bırakma kirişleri,                     8) Kuşaklar,
 
2) Yastık kirişleri,                        9) Rüzgar kirişleri,
 
3) Dikmeler,                              10) Mertekler,
 
4) Aşıklar,                                 11) Yardımcı parçalar,
 
5) Göğüslemeler,                        12)Örtü altı kaplaması,
 
6) Payandalar,                            13)Çatı örtüsü,
 
7) Yanlamalar,
 
 
 
1) Bırakma Kirişleri :
 
            Asma çatılarda, makasların açılmaya karşı olan gerilemelerini karşılar. Betonarme bir döşeme üzerine oturmayıp duvar, kiriş, vb. iki mesnet üzerine oturan oturtma çatılardaki kirişlere de aynı isim verilir. Tek ya da çift parça halinde yapılabilir. Kesitleri 8x14, 8x16, 10x16, 14x20cm gibi olur.
 
 
2) Yastık Kirişleri :
 
            Bırakma kirişleri kanalıyla makaslardan aldığı çatı yükünü, üzerine oturduğu duvar, kiriş ya da döşemeye aktarır. Kesitleri, 5x10, 8x16, 10x16, 14x20 cm gibi olup geniş yüzeyleri üzerine oturtulur. Duvar, kiriş ya da döşemeye, blonlarla veya bağlantı demirleriyle bağlanır.
 
3) Dikmeler
 
         Aşıklardan aldıkları yükü duvar, kiriş ya da döşemeye aktarır. Kesitleri, genellikle 8x8, 10x10, 12x12 cm gibi kare olur.
 
4) Aşıklar:
 
         Merteklerin yükünü taşıyan kirişlerdir. Saçak üzerine oturana damlalık aşığı, saçakla mahya arasında olana orta aşık,  mahyadakine ise mahya aşığı denir. Aşıklar yüklerini, bulunduğu yere göre duvar, kiriş, döşeme, dikme  ya da askılara verir. Kesitleri 10x14, 12x16, 14x18 cm gibi olup, genellikle 200-250 cm aralıklarla yerleştirilir.
 
 
5) Göğüslemeler: 
 
         Dikmelerden, aşıkların altına vurulan ve genellikle 45 derece eğimli desteklerdir. Dikmelerin arasındaki açıklığın azaltılması ve ayrıca, çatının boyu yönündeki yatay hareketleri önleme görevi yaparlar. Kesitleri, dikme kesitlerine de uygun olarak 8x8, 8x10, 5x10, 6x12 cm gibi olur.
 
 
6) Payandalar:
 
         Asma çatılarda, dikmelerden aldığı yükleri, bırakma kirişindeki düğüm noktalarına ileten, eğimli çubuklardır. Kesitleri,  8x14, 10x18 cm gibi olur.
 
 
7) Yanlamalar:
 
         Asma çatılarda, aşıklardan dikmeler gelen yükleri, duvarlara ileten çubuklardır. Kesitleri, payandalardaki gibi olur.
 
 
8) Kuşaklar :
 
            Bir çatı makası üzerinde bulunan dikme, aşık, yanlama ve mertekleri, her iki yüzeyden birbirine bağlayan çubuklardır. Bağlandıkları parçalara kertme ile geçerek, birleşme noktalarını kuvvetlendirirler. Kesitleri 5x10, 5x20 cm gibi olur.
 
 
9) Rüzgar Kirişleri:
 
            Çatı makaslarının, rüzgar etkisiyle devrilmelerini önlemek için, çatının her iki başındaki ilk iki ve son iki makasın arasına, çaprazlamasına çakılan kirişlerdir.  Yalnız merteklerle oluşturulan küçük çatılarda, mertek altlarına çakılan bağlantı kirişleri de aynı görevi yapar. Bu rüzgar bağlantıları bazı durumlarda, gergili demir çubuklarla da sağlanabilmektedir.
 

10) Mertekler:
 
         Aşıklar üzerine otururlar ve örtü altı kaplamasının yükünü taşırlar. Kesitleri 5x8, 5x10, 6x10, 6x12 cm gibi olup, 40-60 cm aralıklarla yerleştirilir.
 
11) Yardımcı Parçalar:
 
         Çatı elemanlarının birbirleriyle bağlantılarını sağlamak amacıyla kullanılan bağ ve askı demirleri, blonlar ve özellikle saçak kısmında çatı eğimini azaltmak amaçlı, çelik denilen parçalardır. Çelikler ahşaptan hazırlanıp, saçak kısmında merteğin önüne çakılarak burada, çatı eğimi azaltılır. Böylece, çatı üzerinde bulunan karın, erime esnasında birden bire aşağıya kayıp, yağmur oluğuna zarar vermesi önlenmiş olur.
 
12) Örtü Altı Kaplaması:
 
Üzerine, çatı örtüsünün döşendiği yüzeydir. İki şekilde yapılır:
 
örtü altı kaplaması, merteklerin üzerine ve örtü gereçlerinin boyutlarına uygun aralıklarla çakılan 2,5x5, 3x5 cm gibi kesitli çıtalardan oluşur. Çıtalar özellikle kiremit kaplamada, kiremidin altındaki tırnaklar ve üzerlerindeki tel bağlama deliklerin aralıklarına uygun aralıklarla döşenir. Kiremitler de bu çıtalara yumuşak telle bağlanır.
Yüzey, merteklerin üzerine çakılan 2-2,5 cm kalınlığında ve 10-20 cm genişliğindeki tahtalarla kaplanır. Örtü gereçleri de bu tahtalara, örtü gerecinin türüne göre tel, çivi, vida veya cıvatayla bağlanır. Tahta kaplamanın üzerine, rüberoit vb. su ve nem yalıtım gerecinin serilmesi uygun olur.
 
13) Çatı Örtüsü:
 
            Rüzgar, sıcak, soğuk gibi dış etkileri karşılayarak kar ve yağmur sularını da alta geçirmeden, düzenli bir şekilde dere ve oluklara akıtan gereçlerdir. Kiremit, eternit, alüminyum, bakır ve galvanizli sac, arduaz, PVC plaka gibi su geçirmeyen örtü gereçlerinden oluşur. Gereçlerin özelliğine ve çatı eğimine uygun olarak, altındaki örtü altı kaplamasına, yukarıda belirtilen bağ gereçleriyle bağlanır.
 
Ashap çatılar, mesnet şekli ve açıklığına göre ikiye ayrılır:
 
         4.1.1- Oturtma ahşap çatılar,
 
         4.1.2- Asma ahşap çatılar,
 
 
4.1.1- Oturtma Ahşap Çatılar
 
         Çatı ya taşıyıcı duvarlar veya kirişler ya da betonarme bir döşeme bir döşeme üzerine oturtulur. (Şekil 317). Çatının, taşıyıcı duvar veya kirişler üzerine oturtulması durumunda, mesnet açıklığının en çok 4.00 m olması gerekir.(Şekil  318).

         Oturtma çatıların inşaatına, taşıyıcı duvarlar üzerine veya-varsa-betonarme döşeme üzerine yastık kirişlerini döşemekle başlanır. Sonra sırasıyla bırakma kirişleri (döşeme varsa, bırakma kirişi konmaz), damlalık aşıkları, dikmeler ve üzerlerine orta aşıklar ve mahya aşığı, göğüslemeler, kuşaklar, rüzgar kirişleri, mertekler, örtü altı kaplaması ve son olarak da çatı örtüsü yerleştirilir.
 
         Mahyaya en yakın aşık ile mahya arasındaki uzaklık 2,00 m ‘den fazla değilse, mahya aşığı konmayabilir. Bu takdirde, karşılıklı gelen iki mertek, mahyada zıvana geçme ile birleştirilir.
 
         Aynı düzlem üzerinde bulunan bırakma kirişi, dikmeler, aşıklar, kuşaklar, göğüslemeler ve merteklerden oluşan üçgen sisteme, çatı makası denir. Her makas arası ya da çatı boyuna gelen her dikme arası, 2,00-2,50 m olur. Aradaki açıklık, kaplama tahtasının kalınlığı, aşık aralığı ve merteklik olarak elde mevcut kerestenin kesitine uygun ve genelde 40-60 cm aralıklarla atılan merteklerle azaltılır.
 
         Betonarme döşeme üzerine dikilen dikmelerin altına, boydan boya atılan yastık kirişleri yerine, dikme kesitinden  daha geniş boyutlu kalas parçaları da konabilir.
 
         Duvar, kiriş ya da döşeme üzerine oturtulan yastık kiriş ya da kalas parçalarının altına, neme karşı yalıtım amacıyla rüberoit vb. yalıtım gereci döşenmelidir.
 
         Şekil 319, 320, 321 ve 332’de oturtma  ahşap çatı makası örnekleri ve detayları, şekil 323’te ise, iki dikmeli oturtma ahşap çatı projesi görülmekte
        Oturtma ahşap çatılar, kendisinden daha yüksek bir binanın duvarına dayalı ya da ayrı olarak sundurma çatı şeklinde de yapılmaktadır. Bu çatıların yapımında, yukarıda verilen ya da benzer şekildeki detaylar uygulanır.
 
      Sundurma çatılar ya karşılıklı iki duvar üzerine ya da betonarme bir döşeme üzerine oturtulur. Ayrıca dış kapı üzerine, duvara monte edilmek suretiyle de  sundurma çatı yapılmaktadır.
 
      Karşılıklı iki duvar üzerine oturtulan sundurma çatılarda, mesnet açıklığının 4,00 m’den, kapı üzerine yapılan sundurma çatılarda ise, 2,50 m’den fazla olmaması gerekir.